درسنامه آموزشی فارسی و نگارش (2) کلاس یازدهم مشترک شاخۀ فنی و حرفهای و کاردانش
درس 10- سفرنامه
«… ما در نظر داشتیم به وسیلۀ فیلمبرداری و عکّاسی خود، مردم مسلمان سایر نقاط جهان را به شریعت اسلام و سازمانهای آن علاقهمندتر سازیم و به این وسیله آرزوی کسانی را که سالهاست حسرت دیدار خانۀ خدا را دارند، امّا استطاعت مالی برای سفر به مکّه را ندارند، برآوریم.
خار مغیلان پاهای ما را چندان مجروح نکرد، امّا در راه مکّه پانزده بار لاستیک اتومبیلمان پنچر شد که به زحمت آن را به راه انداختیم. کم کم داخل کوچههای تنگ مکّه شدیم. بالکنهای چوبی و منبّت کاری شده، از هر طرف روی سرمان آویخته بودند و ما احساس میکردیم هر لحظه ممکن است آن بالکنها روی سرمان خراب شوند!
وقتی از دروازۀ عظیم ابنسعود گذشتیم، خود را در برابر کعبه یافتیم. کعبه ساختمان مکعب شکل عظیمی است که در زیر مخمل سیاه رنگی پوشیده شده است و قسمت اصلی آن، یعنی حجرالأسود در گوشۀ کعبه نصب گردیده است. در برابر کعبه، همیشه مردم بسیاری در حال طواف دیده میشوند. آن روز هم در محلیّ که برای نماز تعیین شده است، عدّۀ زیادی نشسته و به فکر فرو رفته بودند.»
سفرنامهٔ برادران امیدوار
نمونهای که خواندید، ماجرای سفر طولانی و پرمخاطرۀ دو ایرانی به دور دنیاست که سالها پیش با موتورسیکلت و اتومبیل انجام دادهاند.
گاهی نویسنده شرح سفر را با زبان ادبی مینویسد و گاه کاملاً مستندنگاری میکند. وقتی کاربرد سفرنامه، از ثبت خاطرات شخصی فراتر میرود و با این هدف تولید میشود که دیگران هم از آن بهره ببرند، مخاطبان بیشتری پیدا میکند و در آن صورت نویسنده تنها به سلیقه و علاقۀ خود نمیاندیشد، بلکه نکاتی چون مستند بودن، دقیق نوشتن، صداقت، توجّهِ همه جانبه در انتقال تجربیاتِ سفر و اطّلاعرسانی دقیق، برایش اهمیت پیدا میکند.
امروزه برخی از افراد در طول سفر، لحظات خاص و جذّابی را که ارزش نوشتن دارند، ثبت میکنند و گاهی این لحظات را همراه عکس و فیلم از طریق شبکههای مجازی در اختیار دیگران قرار میدهند. لحظهنگاری مانند یک رسانه عمل میکند و گاه به منزلۀ یک ابزار ارتباطی، اطّلاعرسانی و حتّی آموزشی، مورد استفاده قرار میگیرد. گاهی به نظر میرسد نویسنده، دوربینی در دست دارد و تنها برخی از صحنههای خاص و جالب سفر یا آنچه را که از نگاه خواننده پنهان میماند، ثبت میکند. بهتر است نویسنده حوادثی را بیان کند که خود، آنها را تجربه کرده است.
نمونۀ زیر، بخشی از لحظهنگاریهای یکی از زائران کربلاست که به صورت روزانه در راهپیمایی اربعین نگارش یافته و در فضای مجازی منتشر شده است.
- ستون 285: به موکب امام رضا جان رسیدیم. عجب عظمتی دارد. اینجا هم امام رضا (ع) پناه ماست. اینجا انگار صحن رضوی است. بدون استثنا ایرانیان از موکب امام رضا (ع) روزی میخورند… .
- ستون 1240: دیسک کمر امانم را بریده، تمام وجودم خسته و ناتوان است، به سرم زد یا بمانم یا با ماشین، بقیۀ راه را بروم. در همین حال یکی از جانبازها را دیدم که یک پا داشت و با عصا میآمد. تصمیمم عوض شد، هر طور شده تا کربلا با این وضع میروم… .
- ستون 1352: صد ستون تا کربلا باقی مانده. پاها درد میکند و تاول زده است. حتّی آنهایی که از ابتدای سفر احساس قدرت و ورزشکار بودن داشتند، کم آوردهاند… .
- ستون 1452: اینجا کربلاست. گنبد علمدار امان را از چشمان گرفته است. اشک زوّار همۀ مشکها را سیراب میکند. چیزی برای گفتن ندارم، جز اینکه، اینجا کربلاست؛ نیت کنید.
امروزه در بیشتر سفرنامهها شرح کلِّ سفر بیان نمیشود. گاه حتّی ذکر صحنههایی از همکاری و مهربانی یک دوست یا برشی از شادترین و یا غمانگیزترین صحنۀ سفر میتواند موضوع سفرنامه باشد.
نوشتن سفرنامه در کلاس، مطابق با مراحل نوشتن، به شرح زیر است:
مرحله اوّل: انتخاب موضوع
عنوان سفرهای به یادماندنی خود را مینویسیم؛ سپس یکی از عنوانها را که اطّلاعات بیشتری از آن به خاطر داریم، انتخاب میکنیم؛ مانند:
- اردوی یک هفتهای در اصفهان
- سفر به روستاهای دیدنی
- سفر خانوادگی به مشهد مقدّس
- سفر به مناطق جنگی
- و …
برای نمونه، سفری را که با دانشآموزان به اصفهان رفتهایم، انتخاب میکنیم.
فعالیت (1) صفحه 111 کتاب درسی
چند موضوع از موضوعاتی که اطّلاعات و دلبستگی بیشتری نسبت به آن دارید، بنویسید:
مرحلۀ دوم: تجسّم و بارش فکری
دربارۀ موضوعی که انتخاب کردهایم، چند پرسش کلیدی مطرح میکنیم؛ مانند:
- محلّ سفر؟ اصفهان
- زمان سفر؟ بهمن ماه
- مدّت سفر؟ یک هفته
در این مرحله، صحنهای از رویدادها، حوادث و لحظات خاصّ سفر را به یاد میآوریم و ثبت میکنیم؛ مانند:
- آواز خوانی سنّتی؛
- عکس دسته جمعی در منارجنبان؛
- رسیدن دانشآموز جامانده از قطار؛
- بازدید از کوهِ صُفّه و جاماندن غذا در ماشین؛
- گم شدن دانشآموز؛
- کالسکه سواری؛
- گنبد و پژواک صدا.
فعالیت (2) صفحه 113 کتاب درسی
یکی از موضوعهای فعّالیت (1) را انتخاب کنید. ابتدا زمان، مکان، علتّ و مدّت سفرتان را بنویسید؛ سپس صحنههایی از آن سفر را در خاطراتتان جستوجو و تجسّم کنید و بنویسید.
مرحلۀ سوم: سازماندهی و طرح اوّلیه
در این مرحله طرح اوّلیۀ نوشته شکل میگیرد که با بند مقدّمه آغاز میشود. در این بند نویسنده متناسب با فضای فکری و سبک و شیوۀ خود، به گونهای متن را آغاز میکند که مخاطب را جذب کند. در ادامه، بندهای میانی شکل میگیرند. در سفرهای کوتاه میتوان با توجّه به ترتیب زمانی رویدادهای جالب و لحظات خاصّ سفر، مطالب بندهای میانی را سازماندهی کرد؛ مانند روز یکم، روز دوم یا یکشنبه 20 بهمن، دوشنبه 21 بهمن و …
در سفرنامههای طولانی، گاه مطالب براساس مکان (منطقه، شهر یا کشور) ارائه میشوند؛ مانند: سفرنامۀ ناصرخسرو یا مارکوپولو. همچنین میتوان بر اساس نشانههایی که در طول سفر قرار دارد، نوشته را تنظیم کرد؛ مانند: ستون 250، ستون 380.
جدول زیر برای ثبت این وقایع به ما کمک میکند. در واقع بخش میانی نوشتۀ ما به تعداد ردیفهای این جدول، سه بند خواهد بود که با توجّه به ترتیب وقوع رویدادها تنظیم شده است:
در پایان نوشته، بند جمع بندی میآید که فرود تأثیرگذارِ نوشته است.
فعالیت (3) صفحه 115 کتاب درسی
طرح اولیۀ نوشتۀ خود را تنظیم کنید و به پرسشهای زیر پاسخ دهید.
الف) بخش میانی نوشتۀ شما چند بند دارد؟
ب) در هر بند، میخواهید دربارۀ چه موضوعی بنویسید؟
مرحلۀ چهارم: پیش نویس
در این مرحله صحنهها را در ذهن خود بازسازی میکنیم و یک بند دربارۀ هر یک مینویسیم.
فعالیت (4) صفحه 117 کتاب درسی
با توجّه به طرح سفرنامۀ خود، پیشنویس آن را بنویسید.
مرحلۀ پنجم: بازبینی و گسترش متن
در این مرحله برخی از قسمتها را که مستقیماً با متن ارتباط ندارند و میتوان از آنها صرف نظر کرد، حذف میکنیم و برای پیوند دادن قسمتهای گوناگون، جملههای مورد نیاز را اضافه میکنیم. در نوشتن رویدادها به توالی زمانی آنها توجّه میکنیم.
فعالیت (5) صفحه 120 کتاب درسی
پیش نویس را بخوانید و از نظر ساخت جمله و واژهها، آن را اصلاح کنید و در صورت لزوم گسترش دهید.
مرحله ششم: نوشتن نهایی
در این مرحله، با توجّه به اصلاحات و تغییرات ایجاد شده در مراحل پیش، متنِ کامل شده را ویرایش و پاک نویس میکنیم.
فعالیت (6) صفحه 120 کتاب درسی
متن سفرنامۀ خود را پاک نویس کنید.
اینک نوشتههایتان را بخوانید یا در اختیار دوستانتان قرار دهید تا با استفاده از معیارهای جدول زیر آن را ارزیابی کنند.
کارگاه نوشتن
تمرین (1) صفحه 122 کتاب درسی
متن زیر را بخوانید و جدول را کامل کنید.
« … شهر مصر بر کنار نیل نهاده است به درازی. و بسیاریِ کوشکها و منظرها چنان است که اگر خواهند، آب به ریسمان از نیل بردارند، اما آب شهر همه سقّایان آورند از نیل، بعضی به شتر و بعضی به دوش. و سبوها دیدم از برنجِ دمشقی که هر یک سی من آب گرفتی و چنان بود که پنداشتی زرّین است. یکی مرا حکایت کرد که زنی است که پنج هزار از آن سبو دارد که به مزد میدهد، هر سبو، ماهی به یک درم و چون بازسپارند، باید سبو درست بازسپارند... .
سفرنامه، ناصر خسرو
مکان:
موضوع کلّی و لحظات خاص:
نکات جذّاب یا عجیب:
تمرین (2) صفحه 123 کتاب درسی
موضوعی انتخاب کنید و با رعایت مراحل نوشتن، سفرنامهای بنویسید.
تمرین (3) صفحه 124 کتاب درسی
نوشتۀ دوستانتان را براساس معیارهای جدول ارزشیابی درس بررسی کنید.
شعرگردانی
شعر زیر را بخوانید و دریافت خود را از آن بنویسید.
ز کوی یار میآید نسیم باد نوروزی
از این باد ار مدد خواهی، چراغ دل بر افروزی
حافظ